سایت هفتاد و دو دال




۲۵ام مهر ۱۳۹۷ گوناگون

عنوان کتاب : ترجمة الامام الحسین و مقتله(ع)

زمان پدیدآورنده: ۱۶۸–۲۳۰ ق

محل نشر : قم

ناشر : مؤسسه آل البیت(ع)

نوبت چاپ : اول

تاریخ انتشار : ۱۴۱۵ق

تعداد جلد : ۱

تعداد صفحه : ۱۲۱

شمارگان :

قطع : وزیری

زبان : عربی

نوع جلد :

رده بندی کنگره :

شابک :

جستجو در Lib.ir

این کتاب، شرح زندگی و تبیین شخصیت امام حسین(ع) است. این اثر، بخش تحقیق و چاپ نشده کتاب طبقات ابن سعد، از مؤلفان اوایل قرن سوم هجری است. طبقات، کتابی است پر آوازه و از مصادر مهم تاریخ اسلامی است و به دلیل نزدیک بودن نویسنده آن به رویدادهای صدر اسلام، به کتاب، موقعیت ممتازی بخشیده است.

وی در کتابش، تاریخ تعدادی از انبیا، اجداد پیامبر و زندگینامه پیامبر(ص) را گزارش کرده و زندگینامه مردان و زنان نامور را در صدر اسلام، تا چند طبقه بعد، به صورت طبقه بندی شده، تشریح کرده است.

کتاب طبقات، تاکنون دو بار تحقیق و چاب شده که ترجمه امام حسین(ع) در این میان از قلم افتاده است. محقق و کتاب شناس بی بدیل معاصر، سید عبدالعزیز طباطبایی، بخش تحقیق و چاپ نشده را که مربوط به ترجمه امام حسین است، تحقیق کرده و به چاپ و نشر سپرده است. وی در این تحقیق، مأخذ اخبار نقل شده را مشخص و برای برخی از مردان نامی، زندگینامه نوشته و پاره ای از اخبار را نیز، ارزیابی و نقد کرده است.

این اثر از دو بخش تشکیل شده است. بخش نخست از ولادت، شیر خوارگی امام حسین(ع) به عنوان ریحانه پیامبر(ص) و پسر او، سخنان پیامبر در باره امام حسین، شرکت امام در ماجرای مباهله، سخنان ابن عباس با امام، حج ایشان، دعا و خضاب وی، خبر دادن جبرئیل از قتل او و خبردار بودن امام علی از کشته شدن امام حسین، سخن گفته شده است.

بخش دوم، در مقتل امام، مشاجره امام با ولید بن عقبه، خروج امام و اصحاب و خانواده اش به سمت عراق، ملاقات فرزدق با امام، قتل مسلم، کشته شدگان با امام، بردن اسیران به کوفه و شام، جوانان فاطمی کشته شده در کربلا، سرخی آسمان پس از قتل امام و مرثیه هایی در باره آن حضرت است. کتاب، چهار سیاهه فنی دارد.

۲۵ام مهر ۱۳۹۷ گوناگون

عنوان کتاب : درر الکلام فاطمی

زمان پدیدآورنده: معاصر

محل نشر : قم

ناشر : هاجر

نوبت چاپ : اول

تاریخ انتشار : ۱۳۹۶ش

تعداد جلد : ۵

تعداد صفحه : ۴۸۸ + ۴۹۶ + ۵۰۴ + ۵۰۴ + ۵۵۲

شمارگان :

قطع : وزیری

زبان : فارسی

نوع جلد :

رده بندی کنگره :

شابک :

جستجو در Lib.ir

سبک زندگی اسلامی در پرتو احادیث ارزشمند حضرت فاطمه زهرا(س) بیان شده است. نویسنده به این منظور، هر بخش از کتاب را به شرح و تفسیر یکی از جملات درر بار آن حضرت اختصاص داده است.

مؤلف با تبیین ۱۳۵ حدیث در ۱۳۵ بخش، بخشی از معارف اسلامی را در معرض دید خوانندگان قرار داده است. آنچه ارزش کتاب را بیشتر ساخته، شرح احادیث با تمسک به قرآن و دیگر احادیث است.

به عنوان نمونه عنوان شانزدهمین قسمت کتاب، «انفاق در راه خدا» است. این قسمت با سخنی از حضرت فاطمه(س) آغاز می شود و بحثی مفصل شامل سی صفحه، مباحث مربوط به انفاق از زوایای گوناگون آمده است. نویسنده به این منظور به این موضوعات پرداخته است: اهمیت انفاق، شرایط انفاق، اعتدال در انفاق، موارد مصرف انفاق، آثار و برکات انفاق، انفاق کنندگان نمونه، انفاق در زندگی حضرت فاطمه(س).

خواننده ی این بخش از کتاب، انبوهی از آیات و احادیث در زمینه ی انفاق را در پیش چشم خود می بیند.

کتاب، منبعی درخور توجه برای اهل وعظ و خطابه می تواند باشد.

۲۵ام مهر ۱۳۹۷ گوناگون

مسیر طولانی نقل حدیث، از سه قرن نخست هجری تا کنون، از دست کاری های عمدی و غیر عمدی مصون نمانده است. گاه، تقطیع و اختصار حدیث، بخش هایی اثرگذار از متن را به ما نرسانده و گاه، نقل معناهایی نه چندان دقیق، یا ناتوانی در بازگردانی کامل زبان شفاهی به نوشتار، ما را از قرینه هایی مؤّر، محروم کرده اند. افزوده های شارحان و کاتبان و اشتباه ها و کم دقّتی های ناسخان نیز آسیب های درج، سقط، قلب و تصحیف را پدید آورده اند و در مواردی هر چند اندک، چنان اضطراب و نابسامانی هایی در حدیث پدید آورده اند که آن را از اعتبار، ساقط کرده اند. دشوارتر، تحریف و جعل و دسّ و دست کاری سودجویانی است که اغراض خود را به نام حدیث، عرضه کردند. در ادامه برخی از این آسیب ها با توضیحی مختصر و همراه نمونه ای آورده می شوند:


  1. تصحیف

واژه «تصحیف»، به معنای «خطا کردن» و «مُصَحَّف»، به معنای «اشتباه نوشتاری» است.[۱]«حدیث مُصحِّف» نیز چنین تعریف شده است:


هو ما غُیرَ بعضُ سَنَدِه أو مَتنِهِ بِما یشابِهُهُ أو یقرُبُ مِنهُ.
[۲]

حدیثی که بخشی از سند یا متن آن، به چیزی شبیه آن یا نزدیک به آن، تغییر کرده باشد.

این تعریف، هر دو گونه تغییر عمدی و غیر عمدی را در بر می گیرد، امّا در این جا مقصود ما از تصحیف، تغییر غیر عمدی و بدون غرض فاسد کاتب یا راوی است. تصحیف در حدیث، پدیده ای شایع است و گاه حدیث را به مشکل بدفهمی دچار می کند.


گونه ها و نمونه ها

حدیث مُصحَّف را با توجّه به نوع تصحیفی که در آن رخ داده است، به «لفظی» و «معنوی» تقسیم می کنند. تصحیف معنوی، گونه ای تحریف معنایی است و با بحث کنونی ما ارتباطی ندارد؛ امّا تصحیف لفظی، هنگامی رخ می دهد که الفاظ متن یا سند، به الفاظ دیگری که مشابه آنهایند، تغییر کنند. این تشابه، ممکن است در شنیدن یا دیدن باشد؛ یعنی گاهی تلفّظ آن الفاظ، شبیه یکدیگر است و گاهی شکل نوشتاری آنها. تصحیف لفظی، چه شنیداری و چه دیداری، ممکن است در سند یا متن روی دهد. پس تصحیف لفظی را با توجّه به علّت تصحیف، به «شنیداری» و «دیداری» و هر کدام را با توجّه به مکان وقوع تصحیف، به «سندی» و «متنی» تقسیم می کنند. ما این دو را ادغام کرده، در نمونه هایی ارائه می دهیم:


ـ تصحیف دیداری

تصحیف دیداری، هنگامی پدید می آید که حرفی، شباهت نوشتاری با حرف دیگر داشته باشد و قابلیت جا به جایی با یکدیگر داشته باشند؛ مانند شباهت «خاء» و «حاء» در سند حدیث زیر و «تاء» و «ثاء» در متن آن که «حسین الأحمسی» به «حسین الأخمسی» و «یمیث» به «یمیت» تبدیل شده و در روایت، آمده است.


إنَّ الخُلقَ الحَسَنَ یمیثُ الخَطیئَةَ کما تَمیثُ الشَّمسُ الجَلیدَ.


[۳]


منش نیکو، خطا را نابود می کند، به همان سان که آفتاب، یخ را ذوب می کند.


ـ تصحیف شنیداری

دو کلمه، گذشته از این که تشابه نوشتاری داشته باشند یا نه، ممکن است تلفّظی نزدیک به هم داشته باشند، یا هم وزن باشند و در نتیجه، با یکدیگر اشتباه شوند؛ مانند تصحیف مشهور «عاصِم الأحوَل» به «واصِل الأحدَب» که در وزن و تلفّظ، تشابه دارند، یا حدیث «مَن استَغنَی بِعَقلِهِ زَلَّ»[۴]که می تواند برای غیر عرب، «ضَلَّ» و یا «ذَلَّ» نیز شنیده شود. این گونه اشتباه ها، کمتر و تنها هنگامی رخ می دهند که راوی، حدیث را به صورت شفاهی از دیگری فرا گیرد.


  1. تحریف

واژه «تحریف»، از «ح ر ف» به معنای «کناره و لبه » ریشه می گیرد و به معنای کج و خم کردن، تغییر دادن و از جایگاه خود بیرون بردن است. در دانش حدیث، اصطلاح «تحریف»، دست کم به دو معناست و در این جا مقصود ما، «دگرگون ساختن سند یا متن برای اغراض نادرست»، یعنی تحریف لفظی است[۵]. در این تعریف، اندازه و شکل این دگرگونی، تأثیری در صدق تحریف ندارد و لازم نیست مانند آنچه در تصحیف گفته شده است، متنِ دگرگون شده، به متن اصلی شبیه باشد. از این رو، هر تغییر کوچک و بزرگی که به قصد و غرض فاسدی در حدیث روی دهد، تحریف نامیده می شود.

تحریف، بیشتر در متن روی می دهد، نه سند. تحریف متن، گاه با تغییر شکل و تبدیل حروف است و گاه به صورت افزودن و کاستن یک، یا چند کلمه. در تحریف، کمّیت تغییر، مهم نیست. آنچه برای تحریف کننده مهم است، رسیدن به خواسته خویش است که گاه با افزودن و حذف چند کلمه، متن حدیث را به صورت دلخواه خود در می آورد و گاه با جا به جایی و تبدیل یکی دو حرف.

تحریف کننده سند حدیث نیز با افزودن یک صفت به راوی، یا تغییر نام پدر و جدّ، اعتبار حدیث را به صورت مطلوب خود تغییر می دهد. او اگر در پی معتبر کردن حدیثی باشد، نام راوی ضعیف را حذف و نام راوی معتبری را می نهد، یا صفت و نام پدر و جدّ او را حذف می کند، یا نامی خودساخته به آن می افزاید تا با فردی موثّق مشتبه شود. اگر تحریف کننده به دنبال بی اعتبار کردن حدیث باشد، نام راوی معتبری را با نام راوی نامعتبری جا به جا می کند. کشف و حلّ تحریف های سندی به عهده علم رجال و فنّ طبقات است.


نمونه ها

حدیث بشارت پیامبر(ص) به ظهور امام مهدی(ع)، نمونه تحریف متن است. متن اصلی حدیث، طبق نقل طبرانی و بسیاری از محدّثان، چنین است:


قَالَ رَسُولُ اللّه (ص): لا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّی یملِک رَجُلٌ مِن أهلِ بَیتی یواطِئُ اسمُهُ اسمی، یملَأُ الأَرضَ عَدلاً وَ قِسطاً کمَا مُلِئَت ظلما وَ جورا.


[۶]

پیامبر خدا(ص) فرمود: «قیامت بر پا نمی شود، تا آن هنگام که مردی از اهل بیت من به قدرت رسد؛ مردی که نامش، نام من است و زمین را از عدل و داد می آکنَد، همان گونه که از جور و ستم، آکنده شده است».

چند نقل دیگر نیز که طبرانی در همین باب آورده، مشابه این حدیث است؛ امّا در یک نقل، پس از «اسْمُهُ اسْمی»، این عبارت افزوده شده است: «واسم أبیه اسم أبی».[۷]اگر چه احتمال ها و تکلّفاتی در توجیه نقل محرّف این حدیث، گزارش شده است؛[۸]امّا به گمان فراوان، این افزوده، تحریفی است برای تطبیق یافتن حدیث مشهور پیامبر خدا(ص) بر یکی از مدّعیان هفتاد و دو دال، مانند: محمّد پسر منصور دوانیقی، یا محمّد نفس زکیه که نام پدر هر دو تن، عبد اللّه بوده است.

نمونه کاستن از متن اصلی، در حدیث زیر دیده می شود.


إبراهیم بن أبی محمود: قُلتُ لِلرِّضا(ع): یابنَ رَسولِ اللّه ! ما تَقولُ فِی الحَدیثِ الَّذی یرویهِ النّاسُ عَن رَسولِ اللّه (ص) أنَّهُ قالَ: إنَّ اللّه ـ تَبارَک وتَعالی ـ ینزِلُ فی کلِّ لَیلَةِ جُمُعَةٍ إلَی السَّماءِ الدُّنیا؟


فَقالَ(ع): لَعَنَ اللّه المُحَرِّفینَ الکلِمَ عَن مَواضِعِهِ، وَاللّه ما قالَ رَسولُ اللّه (ص) ذلِک، إنَّما قالَ(ع): «إنَّ اللّه ـ تَبارَک وتَعالی ـ ینزِلُ مَلَکا إلَی السَّماءِ الدُّنیا کلَّ لَیلَةٍ فِی الثُّلُثِ الأَخیرِ ولَیلَةَ الجُمُعَةِ فی أوَّلِ اللَّیلِ، فَیأمُرُهُ فَینادی: هَل مِن سائِلٍ فَاُعطِیهُ؟ هَل مِن تائِبٍ فَأَتوبَ عَلَیهِ؟ هَل مِن مُستَغفِرٍ فَأَغفِرَ لَهُ؟ یا طالِبَ الخَیرِ أقبِل، ویا طالِبَ الشَّرِّ أقصِر، فَلا یزالُ ینادی بِهذا حَتّی یطلُعَ الفَجرُ، فَإِذا طَلَعَ الفَجرُ عادَ إلی مَحَلِّهِ مِن مَلَکوتِ السَّماءِ»، حَدَّثَنی بِذلِک أبی، عَن جَدّی، عَن آبائِهِ، عَن رَسولِ اللّه (ص).


[۹]


ابراهیم بن ابی محمود ـ : به امام رضا(ع) گفتم: ای پسر پیامبر! چه می فرمایی در باره حدیثی که مردم از پیامبر(ص) روایت می کنند که فرمود: «خداوند متعال، هر شب جمعه به آسمان دنیا فرود می آید»؟ امام رضا(ع) فرمود: «خداوند، از رحمت و آمرزش خود دور سازد کسانی را که کلمات و گفتارها را از جای خود، تغییر می دهند و آنها را تحریف می کنند. به پروردگار سوگند، پیامبر خدا(ص) چنین نفرموده است، بلکه ایشان فرموده: «خداوند، در ثلث آخر هر شبی و هر شب جمعه، از اوّل آن، فرشته ای را به آسمان دنیا می فرستد و به او فرمان می دهد تا ندا کند: آیا کسی هست از من، چیزی بخواهد تا به او عطا کنم؟ آیا توبه کننده ای هست که از گناهان خود، به سوی من باز گردد تا من هم به سوی او بازگردم؟ آیا کسی هست که از من، طلب آمرزش کند و من، او را بیامرزم؟». آن فرشته، ندا می دهد: «ای جوینده خیر و برکت! بیا و ای طالب شر! دست بردار ». این فرشته، همواره این گونه ندا می دهد تا صبح بدمد و هنگام طلوع آفتاب، به جایگاه خود در ملکوت آسمان برمی گردد. امام رضا(ع) در پایان فرمود: «این حدیث را پدرم از جدّم از پدران گرامی اش(ع) از پیامبر(ص) برای من روایت نمود».


  1. قلب

«قلب»، در لغت، به معنای «وارونه کاری و جا به جا کردن» است[۱۰]و «حدیث مقلوب»، نزد متأخّران، به معنای ذیل است:

حدیثی که بخشی از سند یا متنش، با بخش دیگری از خود آن ـ و نه با چیزی خارج آن دو ـ جا به جا شده باشد.[۱۱]

این تعریف، تفاوت قلب با تصحیف و تحریف را نشان می دهد. در تحریف، چیزی به حدیث می افزایند، یا از آن می کاهند و در تصحیف نیز، بیشتر، تغییر شکلی و آوایی در کلمه رخ می دهد؛ امّا در قلب، کلمه ای کاسته، یا افزوده نمی شود، بلکه جا به جایی درونی واژه هاست که گاه تغییر شکلی نیز به همراه ندارد.


نمونه

حدیث مقلوب، با توجّه به مکان وقوع قلب در حدیث، به دو قسم «مقلوب متنی» و «مقلوب سندی» تقسیم می شود. نمونه قلب متن، جا به جایی دو کلمه «العِثار» و «النِّفار» در این حدیث است:


إضرِبُوها عَلَی النِّفارِ وَ لا تَضرِبُوها عَلَی العِثارِ.


[۱۲]


آنها را بر فرار کردن، بزنید؛ ولی بر لغزیدن، نزنید.

شیخ صدوق، این حدیث را این گونه گزارش کرده است: «إضرِبُوها عَلَی العِثارِ وَ لا تَضرِبُوها عَلَی النِّفارِ»،[۱۳]که ظاهراً نقل شیخ صدوق، مقلوب و نقل کلینی، درست است.[۱۴]


  1. ادراج

ادراج در حدیث، به همان معنای لغوی است؛ یعنی عبارتی که جزء حدیث نیست، به درون آن برده شود. این اتّفاق در هر دو بخش متن و سند حدیث، روی می دهد و بیشتر به جهت خلط توضیح راوی، نویسنده و کاتب حدیث با متن حدیث است.[۱۵]راوی، یا نویسنده، با هدف توضیح ـ و نه به قصد تحریف و دیگر اغراض فاسد ـ عبارتی را در میان یا پایان حدیث می افزاید. او به این افزایش، تصریح نمی کند و ناقلان بعدی حدیث، آن عبارت را جزئی از حدیث می پندارند و حدیث را به گونه ای نقل کنند که عبارتِ افزوده شده، با حدیث عجین شود. یک نمونه، حدیث فضیلت روز جمعه است:


رُوِی أنَّه ما طَلَعَتِ الشمسُ فی یومٍ أفضلَ مِن یومِ الجُمُعَةِ وَ کانَ الیومُ الذی نَصَبَ فیه رسولُ اللّه (ص) أمیرَ المؤنینَ(ع) بِغدیرِ خُمٍّ یومَ الجُمُعة، وَ قیامُ القائمِ(ع) یکون فی یومِ الجُمُعَةِ، وَ تَقُومُ القیامةُ فی یومِ الجُمُعةِ، یجمَعُ اللّه فیها الأولینَ وَ الآخِرینَ. قال اللّه عز و جل: «ذلِک یوْمٌ مَّجْمُوعٌ لَّهُ النَّاسُ وَذلِک یوْمٌ مَّشْهُودٌ»


[۱۶]


.


[۱۷]


روایت شده است که خورشید، در روزی برتر از روز جمعه، طلوع نکرد و آن، روزی است که پیامبر خدا(ص)، امیر مؤمنان(ع) را در غدیر خم، منصوب کرد و قیام قائم(ع) نیز در روز جمعه خواهد بود و قیامت هم در روز جمعه بر پا می شود که خداوند، همه گذشتگان و آیندگان را در آن روز، گِرد می آورد. خداوند می فرماید: «آن [روز]، روزی است که مردم را برای آن گِرد می آورند و آن [روز]، روزی است که [جملگی در آن ] حاضر می شوند».

علاّمه مجلسی، در باره این حدیث، گفته است:

ممکن است عبارتِ «وَ کان الیوم الذی… »، سخن راوی، یا شیخ صدوق باشد که طبق شیوه اش در کتاب من لا یحضره الفقیه است؛ بدین گونه که در موارد بسیاری، سخن خویش را در میان احادیث آورده، بدون هیچ نشانه ای که آن دو را از یکدیگر جدا کند. مؤّد این دو احتمال، آن است که عبارتی همانند بخش نخستین این حدیث، در کتاب های تهذیب الأحکام و الکافی، به نقل از ابو بصیر، از امام صادق(ع) روایت شده است، ولی این ذیل را ندارد.[۱۸]

نقل شیخ کلینی و شیخ طوسی، گفته علاّمه مجلسی را تأیید می کند:


أبو بصیر قال: سمعت أبا جعفر(ع) یقول: «ما طلعتِ الشمسُ بیومٍ أفضلَ مِن یومِ الجُمُعَةِ».


[۱۹]


ابو بصیر گفت: از امام باقر(ع) شنیدم که فرمود: «خورشید به روزی نیکوتر از روز جمعه نتابیده است».

شیخ طوسی نیز افزوده های شیخ صدوق را گزارش نکرده است.[۲۰]


  1. سَقْط

سقط، در نقطه مقابل ادراج است. در سقط، بخشی از متن یا سند حدیث، ساقط می شود و حدیث را مبهم، یا بی اعتبار و ناپذیرفتنی می کند. نمونه ساده این اتّفاق، حدیث منقول در بصائر الدرجات است:


محمّد بنِ مسلم عن أبی جعفر(ع) قال: «لا تَبقَی الأرضُ بِغَیرِ إمامٍ ظاهرٍ».


[۲۱]


محمّد بن مسلم از امام باقر(ع) نقل می کند که فرمود: «زمین بدون امامِ آشکار، باقی نمی ماند».

به آسانی می توان به مشکل متن، پی برد؛ چرا که صدها سال است در دوره غیبت، زندگی می کنیم و امامِ بر حقّ ما، ظاهر نیست، ولی زمین باقی مانده است. احادیث دیگر که سند و متنی یکسان، یا مشابه با همین حدیث دارند، حاکی از آن هستند که زمین، از مجموع امام ظاهر و باطن، تهی نمی شود. برخی از این احادیث، در خود کتاب بصائر الدرجات نیز آمده اند[۲۲]و روشن می کنند که نقل این کتاب، دچار سقط است، نه آن که در دیگر نقل ها، درج و افزایشی حاصل شده باشد. یک نمونه می آوریم:


محمّد بنِ مسلم عن أبی جعفر(ع) قال: «لا تَبقَی الأرضُ بغَیرِ إمامٍ ظاهرٍ أو باطنٍ».


[۲۳]


محمد بن مسلم از امام باقر(ع) نقل می کند که فرمود: «زمین بدون امامِ آشکار، یا پنهان، باقی نمی ماند».


  1. تقطیع

محدّثان، در تعریف تقطیع گفته اند:

تقطیع حدیث، یعنی بخش بندی حدیث به ابواب و موضوعات درخور و مناسب با [محتوای ]آن، برای احتجاج بهتر، به شرط توجّه به حفظ معنای بخش تقطیع شده پیش از تقطیع.[۲۴]

بر این اساس، تقطیع، همیشه نادرست نیست؛ بلکه گاه سودمند و در متون طولانی لازم است؛ امّا اگر دقیق صورت نگیرد، می تواند آثار زیان باری به دنبال آورد. در تقطیع، ممکن است بخشی از قرینه ها در صدر و خاتمه حدیث، حذف شوند و اجزای مؤثّر متن از میان بروند. شیخ طوسی، به تقطیع های نادرست برخی اصحاب پیامبر(ص) اشاره کرده[۲۵]و نمونه ای در باره شوم بودن خانه و مَرکب و زن، آورده است که بر اثر تقطیع سخن پیامبر(ص) به ایشان منسوب شده است.

یک نمونه ساده، متن «أوّلُ مَن کاتَبَ لقمانُ» است که «کاتَبَ» در آن به نامه نگاری معنا شده، در حالی که متن کامل حدیث می فهماند که به معنای «مکاتبة»، یعنی «بستن پیمان میان بنده و اربابش» بوده است:


الإمام الصادق عن آبائه عن الإمام علی(ع): أوّلُ مَن کاتَبَ لقمان الحکیم وَکانَ عبداً حَبَشیاً.


[۲۶]


امام صادق(ع) از پدرانش از امام علی(ع) روایت می کند که فرمود: «نخستین کسی که [برای آزادی از بردگی] قرارداد نوشت، لقمان حکیم است. او برده ای حبشی بود».


  1. نقل معنا

«نقل معنا»، یعنی نقل محتوای یک خبر، بدون اصرار بر واژه ها و تعابیر آن. این شیوه، در نقل شفاهی رایج بوده و در نقل کتبی نیز هنگام نقل قول غیر مستقیم، به کار می رود. امامان ما، بر این شیوه عقلایی تأیید داشته اند،[۲۷]امّا شرط کرده اند که تفاوت واژه ها، به تفاوت معنا نینجامد. از این رو، نقل معنا نزد راویان شیعی، به صورت یک شیوه مقبول در آمده است. شیخ طوسی، از کاربرد این روش، خبر داده و آسیب هایی را نیز برای آن بر شمرده است.[۲۸]آیت اللّه بروجردی رحمه الله نیز نقل معنا را امری شایع دانسته است.[۲۹]

پذیرش این شیوه، نتیجه می دهد که نمی توان به سادگی، همه گزارش ها را دقیق و عین سخن امام(ع)دانست و همه جزئیات و ریزه کاری های متن را پیش از جستجو و مشابه یابی، معتبر خواند. این، به معنای نادقیق یا بی اعتبار بودن همه متون نیست؛ زیرا ممکن است دستِ کم، یکی از روایت ها، اصل الفاظ را به صورت دقیق، نقل کرده باشد. بر این پایه، باید میان تفاوت و تعارض نقل ها، تفاوت نهاد، بدین معنا که همه نقل های هم مضمون، در صورت متعارض نبودن با یکدیگر، معتبر می مانند و لازم نیست تنها بخشِ تکرار شده و قدرِ مشترک آنها را معتبر و حجّت دانست و بخش های تکرار نشده و ویژه هر نقل را همیشه نادرست دانست و آنها را کنار افکند؛ زیرا فرض این است که راوی، تغییری در معنای آن نداده و گزینش واژه ها برای همان معنا بوده و عبارت جدید را با توجّه به متن و در راستای انتقال دقیق معنا، ساخته و پرداخته است.

گفتنی است که هرچند شیوه معمول راویان چنین بوده، امّا تخطّی از این شیوه را انکار نمی کنیم. ممکن است راوی به پندارِ خود، همه مضمون حدیث را به درستی و بدون تغییر معنایی، در قالبی جدید نهاده و نقل کرده باشد؛ امّا در واقع، چنین نبوده و او خطا کرده باشد. با این حال، این احتمال خطا، به وسیله اصول عقلایی و با توجّه به صفات راویان ثقه که نقل و روایتشان مقبول است، نادیده گرفته می شود و با آن، مانند دیگر احتمال ها در حوزه های گوناگون مرتبط با نقل حدیث، رفتار می شود؛ زیرا وقوع خارجی چنین خطاهایی در باره راویانِ ضابط، عادل، مقبول و معتبر، هر چند محتمل است، اندک و قابل اغماض است؛ مانند: احتمالِ درست نشنیدن حدیث (در نقل شفاهی)، یا نادرست خواندن عبارت آن (در نقل کتبی).

از این رو، بر اساس این قاعده، اگر یک نقل، با قدر مشترک نقل های دیگر همخوان نباشد، اعتباری ندارد؛ امّا این، بدان معنا نیست که جزء غیر مشترک هر یک از نقل ها به دلیل آن که تکرار نشده، ثابت نشود؛ بلکه همه اجزای غیر مشترک نیز به تنهایی معتبرند و همچون هر خبر واحد دیگری، تا جایی که نقل دیگری با آن معارض نباشد، حجّیت دارند و به صرف اختلاف در خصوصیات غیر مؤّر در معنا، از حجّیت نمی افتند؛ چرا که می توان دو گونه نقل را با هم، درست دانست و چنین گفت که یک راوی، بخشی از سخن امام(ع) را به یک شکل بازگویی کند و راوی دوم، همان معنا را با واژه هایی دیگر برساند. به سخن دیگر، درستی یک نقل، مبتنی بر یکسان بودن همه الفاظ آن با الفاظ صادر شده از معصوم، نیست و از این رو، چه بسا هر دو متنی که به شیوه نقل معنا گزارش شده اند، درست باشند.

این، بدان معناست که ما می توانیم بر بخش بزرگی از متون احادیث، اصرار بورزیم و از تکرار آنها در مجموعه ها و کتاب های حدیثی، به صدورشان اطمینان بیابیم و با یافتن خانواده حدیث و دیدن مجموعی روایات، نقل های شاذ و نادر را کنار نهیم. آری. در فرض اختلاف و تعارض دو نقل، هر دوی آنها از حجّیت ساقط می شوند؛ ولی این، مختصّ شیوه نقل معنا نیست و حتّی اگر دو نقل صریح و عیناً مطابقِ الفاظِ صادرشده از معصوم نیز با یکدیگر متعارض شوند، از حجّیت می افتند؛ زیرا در این صورت، اصل عقلایی عدمِ خطا، به دلیل نادرستی «ترجیح بلامرجِّح»، قابل جریان نیست.

برای نمونه، حدیثی را شیخ صدوق به صورت مرسل و شیخ طوسی به صورت مسند و صحیح، از امام صادق(ع) نقل کرده اند که در آن، آمده است:


عن محمّد بن أحمد بن یحیی عن یعقوب بن یزید عن ابن أبی عمیر عن داود بن فرقد عن أبی عبد اللّه (ع): کانَ بَنو إسرائیلَ إذا أصابَ أحدَهم قَطرةُ بولٍ قَرَضُوا لُحومَهم بِالمَقاریضِ وَ قَدْ وَسَّعَ اللّه عز و جل علیکم بِأوسَعِ ما بَینَ السماءِ وَ الأرضِ وَ جَعَلَ لکم الماءَ طَهُوراً، فَانْظُروا کیفَ تَکونُونَ؟


[۳۰]


امام صادق(ع) فرمود: در بنی اسرائیل این گونه بود که وقتی قطره ای بول به یکی از آنها اصابت می کرد، با قیچی، گوشتشان را می چیدند؛ در حالی که خداوند عز و جل با گسترده ترین شی ء میان آسمان و زمین، شما را راحت کرده است و آب را برای شما، پاک کننده گردانیده است. پس بنگرید چگونه اید؟

مشکل این حدیث، در معنای باور نکردنی آن است. چگونه می توان امّتی مانند بنی اسرائیل را وادار به این حکم کرد؟ و بر فرض وادار شدن به این حکم سخت و غیر متعارف، آیا قطع کردن گوشت، به نجاستِ بیشتر نمی انجامد؟ امّا نقل همین حدیث در تفسیر علی بن ابراهیم، به گونه ای است که به ما کمک می کند تا تغییر صورت گرفته را تشخیص دهیم و سیر نقل معنا را حدس بزنیم.[۳۱]

علی بن ابراهیم در شرح آیه:«الَّذِینَ یتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِی الْأُمِّی الَّذِی یجِدُونَهُ مَکتُوبًا عِندَهُمْ فِی التَّوْرَاةِ وَالإِْنجِیلِ یأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَینْهَاهُمْ عَنِ الْمُنکرِ وَیحِلُّ لَهُمُ الطَّیبَـتِ وَیحَرِّمُ عَلَیهِمُ الْخَبَائِثَ وَیضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأَْغْلَـلَ الَّتِی کانَتْ عَلَیهِمْ»،[۳۲]می گوید:

یعنی: الثِقلَ الذی کانَ علی بَنی إسرائیلَ وَ هو أنَّه فَرَضَ اللّه علیهم الغُسلَ وَ الوضوءَ بِالماءِ وَ لَمْ یحِلَّ لَهم التیمُّمُ وَ لا یحِلُّ لهم الصلاةُ إلاّ فی البِیعِ وَ الکنائِسِ وَ المَحاریبِ، وَ کان الرجُلُ إذا أذنَبَ، خَرَجَ نَفَسُه مُنْتِناً فَیعلَمُ أنَّه أذنَبَ، وَ إذا أصابَ شیئاً مِن بَدنِه البولُ قَطَعُوه، وَ لَم یحِلَّ لَهم المَغنَمُ. فَرَفَعَ ذلک رسولُ اللّه (ص) عن اُمَّتِه.[۳۳]

مراد [از«وَ الْأغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیهِمْ»،] بار سنگینی است که بر دوش بنی اسرائیل بود و آن، بدین سان که خداوند، غسل و وضو با آب را بر آنان واجب ساخته بود و تیمّم برایشان روا نبود و نماز برای آنان، جز در کلیساها و کنیسه ها و دیرها، جایز نبود. هنگامی که کسی گناه می کرد، نفَسَش بدبو می شد و همگان می فهمیدند که گناهی از او سر زده است. هر گاه بول به بخشی از بدنشان اصابت می کرد، با او قطع رابطه می کردند و غنیمت، برایشان حلال نبود؛ امّا پیامبر خدا(ص)اینها را از امّتش برداشت.

به احتمال فراوان، عبارت اصلی حدیث نخست، «قَطَعُوه» بوده است و به معنای قطع رابطه، نه قطع عضو است و ضمیر «هُ» نیز به شخص باز می گشته، نه اندامِ نجس شده و عبارت «لُحومَهم بِالمَقاریضِ» نیز در فرایند نقل معنا، افزوده شده است؛ یعنی بنی اسرائیل، چنین شخصی را به مجالس خود راه نمی دادند تا آن گاه که خود را تطهیر کند. این معنا را می توان پذیرفت و با کاربرد «قطعوه» نیز همخوان است.[۳۴]گفتنی است این حدیث، نقل های دیگری نیز دارد[۳۵]و معنای دیگری، مانند بُریدن لباس، نه عضو نجس شده نیز محتمل است.


  1. ابهام در آهنگ سخن

انسان، از دیرزمان کوشیده است تا برای ماندگار سازی سخن، راهی بیابد. نخستین گام، اختراع تک نشانه هایی معنادار بود که ساده و ابتدایی، سخن را به صورت مکتوب، تبدیل می کرد. تکمیل این نشانه ها و ترکیب آنها با یکدیگر، به اختراع خط انجامید. در خطّ عربی نیز بخشی از آواها را در قالب حرف و بخشی دیگر را به شکل اِعراب، نشانه گذاری کردند وتوانستند تفاوت «أحَد» را با «أخْذ»، یا «اُحُد»، نشان دهند.

تکمیل نشانه های نوشتاری، قرن ها به طول انجامید. از این رو، پیش از تکمیل و فراگیر شدن آنها، نقل کتبی احادیث و دیگر گفتارها، با مشکلاتی همراه بوده که یکی از آنها، «آهنگ گفتار» است؛ یعنی لحن و آهنگ استفهامی، تعجّبی، دعایی و مانند آن که گاه جانشین واژه هایی مانند «هل = آیا» و حرف هایی مانند «أم = یا» می شوند. ما برای کوتاه کردن، یا اهداف دیگر، واژه های استفهام و تعجّب را کنار می نهیم و آهنگ مناسب را به جایش می نشانیم و مخاطب نیز منظور ما را می فهمد؛ امّا در تبدیل آن به صورت مکتوب، همیشه موفّق نبوده ایم.

در زمان صدور و نقل حدیث، خطّ عربی از این ناحیه، فقیر بوده است و در نتیجه، کاتبان به هنگام نوشتن حدیث، نمی توانستند آهنگ پرسشی، انکاری و استفهامی گوینده حدیث را به خوانندگان، منتقل کنند. از این رو، همگان، گفته های استفهامی و انکاری و انشایی معصومان(ع) را با همان آهنگ اصلی شان نمی شنیدند و آنها را به صورتِ خبری، تأییدی و غیر انشایی، می خواندند و معنایی متفاوت با مقصود اصلی معصوم(ع) را در می یافتند.

یکی از کسانی که به این نکته ره نموده، شیخ طوسی است. او برای حلّ اختلاف برخی احادیث، قابلیت خواندن حدیث را به صورت استفهامی، تعجّبی و یا انکاری نشان داد و با دست یابی به معنایی جدید، توانست راهی برای حلّ تعارض احادیث بیابد.


نمونه

فقیهان شیعه، مایع بی رنگ «مَذْی» را که بیشتر به هنگام ملاعبه و تحریکات جنسی خفیف، از مرد خارج می شود، از مَنی که سفید و نجس است، متفاوت می دانند و خروج آن را ناقض وضو نمی شمُرَند.[۳۶]این نکته از دیرباز، نزد شیعه پذیرفته شده بود؛ امّا روایاتی دالّ بر استحباب وضو پس از خروج مذی داریم که به احتمال فراوان، موجب شده یعقوب بن یقطین، از امام کاظم(ع)، در باره وظیفه شخصی که در حال نماز، از او مَذْی خارج می شود، بپرسد:


سَأَلتُ أَبَا الحَسَنِ الرِّضَا(ع) عَنِ الرَّجُلِ یمذِی وَ هُوَ فِی الصَّلاَةِ ؛ مِن شَهوَةٍ أَو مِن غَیرِ شَهوَةٍ؟ قَالَ: المَذی مِنهُ الوُضُوءُ.


[۳۷]


از امام رضا(ع) در باره مردی که در حال نماز، بدون شهوت یا با شهوت، مَذْی خارج می کند، پرسیدم که چه حکمی دارد؟ فرمود: «مَذْی، وضو دارد».

اگر پاسخ امام(ع) را به گونه خبری معنا کنیم، نتیجه اش ناقض بودن مَذْی برای وضوست؛ امّا از آن جا که این برداشت، با روایات و فتاوی مشهور شیعه متعارض است، شیخ طوسی می گوید: می توان جمله را تعجّبی، نه اخباری خواند. گویی به دلیل شهرت مسئله که خروج مَذْی، اعاده وضو را واجب نمی کند، امام(ع)، با شگفتی از راوی پرسیده است: «این، چیزی است که موجب وضو گردد؟!».[۳۸]

گفتنی است شیخ طوسی، تقیه را نیز محتمل دانسته است؛ زیرا بیشتر اهل سنّت، بر این باورند که وضو با خروج مَذْی، نقض می شود. شیخ حرّ عاملی نیز هر دو احتمال تقیه و استفهام انکاری را موجّه دانسته است.[۳۹]


[۱]. لسان العرب: ج ۹ ص ۱۸۷. نیز، ر. ک: القاموس المحیط: ج ۳ ص ۱۶۱.


[۲]. مقباس الهدایة: ج ۱ ص ۲۳۷. نیز، ر. ک: معجم مصطلحات الرجال و الدرایة: ص ۱۶۱.


[۳]. الکافی: ج ۲ ص ۱۰۰ ح ۷. نیز، ر. ک: الکافی چاپ دارالحدیث: ج ۳ ص ۲۵۹ ح ۱۷۵۱.


[۴]. الکافی: ج ۸ ص ۱۹ ح ۴.


[۵]. برای آگاهی از تحریف معنوی، ر. ک: ص ۴۷۱.


[۶]. المعجم الکبیر: ج ۱۰ ص ۱۳۳ ح ۱۰۲۱۴.


[۷]. همان، ح ۱۰۲۱۳.


[۸]. ر. ک: معجم احادیث الإمام المهدی(ع): ج ۱ ص ۱۷۸.


[۹]. ر. ک: ح ۴۹۰.


[۱۰]. العین: ج ۵ ص ۱۷۱.


[۱۱]. مقباس الهدایة، مامقانی: ج ۱ ص ۳۹۱: «ما قُلِبَ بَعضُ ما فی سندِهِ أو مَتنِهِ إلی بعضٍ آخَرَ ممّا فیه، لا إلی الخارجِ عَنهُما».


[۱۲]. الکافی: ج ۶ ص ۵۳۸ ح ۷.


[۱۳]. کتاب من لا یحضره الفقیه: ج ۲ ص ۲۸۶ ح ۲۴۶۷.


[۱۴]. برای آگاهی از دو نمونه دیگر، ر. ک: الکافی: ج ۲ ص ۹۸ ح ۲۵ و ج ۷ ص ۴۳ ح ۱ و ۲.


[۱۵]. علّت های دیگری برای درج وجود دارد؛ مانند: استدلال به قرآن و آوردن آیات هنگام نقل حدیث و آوردن دلیل عقلی و فقهی برای استوارتر کردن محتوا و متن روایت.


[۱۶]. هود: آیه ۱۰۳.


[۱۷]. کتاب من لا یحضره الفقیه: ج ۱ ص ۴۲۱ ح ۱۲۴۱.


[۱۸]. بحار الأنوار: ج ۵۵ ص ۳۷۰.


[۱۹]. الکافی: ج ۳ ص ۴۱۳ ح ۱، تهذیب الأحکام: ج ۳ ص ۲ ح ۱.


[۲۰]. ر. ک: تهذیب الأحکام: ج ۳ ص ۲ ح ۱ و ص ۴ ح ۷.


[۲۱]. بصائر الدرجات: ص ۴۸۶ ح ۱۴.


[۲۲]. همان: ح ۱۵.


[۲۳]. علل الشرائع: ص ۱۹۷ ح ۱۲، الإمامة والتبصرة: ص ۱۶۲ ح ۱۴.


[۲۴]. معجم مصطلحات الرجال و الدرایة: ص ۴۱ ـ ۴۲: «هو تَفریقُ الحدیثِ علی الأبوابِ اللائِقَةِ بِه، لِلإحتجاجِ المُناسبِ، معَ مُراعاةِ ما سَبَقَ مِن تَمامیةِ مَعنَی المَقطوعِ».


[۲۵]. عدّة الاُصول: ج ۱ ص ۹۵.


[۲۶]. الجعفریات: ص ۲۴۱.


[۲۷]. شیخ کلینی، بابی را در الکافی، به این موضوع، اختصاص داده است الکافی: ج ۱ ص ۵۱.


[۲۸]. ر. ک: عدّة الاُصول: ج ۱ ص ۹۵.


[۲۹]. ر. ک: البدر الزاهر: ص ۱۸۵. نیز، ر. ک: کتاب الأحادیث المقلوبة و جواباتها: ص ۳۱.


[۳۰]. کتاب من لا یحضره الفقیه: ج ۱ ص ۱۰ ح ۱۳ ؛ تهذیب الأحکام: ج ۱ ص ۳۵۶ ح ۲۷.


[۳۱]. این توجیه از علاّمه شعرانی است. ر. ک: منتقی الجمان: ج ۱ ص ۷۴ ؛ کتاب من لا یحضره الفقیه: ج ۱ ص ۱۰ پانوشت مرحوم علی اکبر غفّاری.


[۳۲]. اعراف: آیه ۱۵۷.


[۳۳]. تفسیر القمّی: ج ۱ ص ۲۴۲، بحار الأنوار: ج ۸۱ ص ۱۵۵ ح ۱۲.


[۳۴]. برای آگاهی از کاربرد این واژه در معنای قطع رابطه، ر. ک: الصراط المستقیم: ج ۱ ص ۲۶۱، تفسیر القمّی: ج ۲ ص ۳۰۹.


[۳۵]. ر. ک: سنن النسائی: ج ۱ ص ۲۸.


[۳۶]. این نظر، مستند به روایت است (ر. ک: تهذیب الأحکام: ج ۱ ص ۲۱ ح ۵۲).


[۳۷]. الاستبصار: ج ۱ ص ۹۵ ح ۱۶.


[۳۸]. همان جا.


[۳۹]. وسائل الشیعة: ج ۱ ص ۱۹۹ ذیل ح ۷۴۰.

۲۵ام مهر ۱۳۹۷ گوناگون

پرسش :

آسیب های صدور حدیث چیست؟

پاسخ :

زنجیره تاریخی نقل و فهم، از سه حلقه صدور، نقل و فهم حدیث، تشکیل می شود و گفتار و رفتار معصوم، نخستین حلقه آن است. پیدایش حدیث، محصول صدور گفتار و کردار معصوم در فضایی واقعی و عینی است و از این رو، برای یافتن نخستین آسیب ها، باید محدویت های فضا و تنگناهای مقام صدور را کاوید. برخی مخاطبان، توان و گنجایش فراگیری، یا عمل به همه احادیث را نداشته اند. زمینه بیان احکام و آموزه های دین، همیشه فراهم نبوده است، یا همگان، به همه آنها نیاز نداشته اند. این محدودیت ها و گاه فشارهای سیاسی و اجتماعی، امامان(ع) را ناگزیر از عرضه مخفیانه، دوپهلو، یا تدریجی و با تأخیر برخی تعالیم و احکام، کرده است؛ یعنی آسیب های بیان تدریجی، نسخ، تقیه و توریه که بر نخستین حلقه پیدایش حدیث، عارض می شوند.


  1. بیان تدریجی

شیوه تدریجی در عرضه برخی آموزه های دینی، به دلیل مراعات محدودیت های مخاطب، تنگناهای زمان و مکان، یا فراهم نیامدن فرصت و موقعیت برای گوشزد کردن قیدها و استثناها پیش می آید. گاه نیز برخی مصداق های حکم، موجود نشده اند و در نتیجه، نظارت بیان اوّل به آن، با تردید همراه می شود. تدریجی بودن بیان، موجب پراکندگی احادیث در باره موضوع می شود و محقّق را در دستیابی به همه آنها ناکام می گذارد. گاه ممکن است مخاطبان نخستین دچار سوء فهم شوند که به دلیل مصلحت های مهمّ و بزرگ تر، چاره ای از آن نیابیم، اما در دوره پس از صدورِ همه احادیث، موظفیم در هر موضوع مورد تحقیق، بسیاری از منابع مستقل و مرتبط را بکاویم تا از دستیابی به همه مستندات، اطمینان یابیم. یک نمونه قابل پیگیری احادیث، در باره فضائل اهل بیت(ع) است که به طور تدریجی و بر پایه فهم و ظرفیت شیعیان، بیان شده است. نمونه های ادّعایی دیگر، خمس بر سود کسب و تحریم مُسکرات هستند.


  1. نَسخ

نَسخ، به معنای «تخصیص زمانی» است و میان دو دلیل ناظر به هم اتّفاق می افتد. ناسخ برای منسوخ، محدودیت زمانی اعلام می کند و ظهور بَدْوی آن را در جاودانگی، از میان می بَرَد. این، بدان معناست که حکمِ اوّل، از همان آغاز، زماندار و موقّت بوده؛ امّا مصلحت هایی مانند استوار شدن حکم، مانع از اعلام موقّتی بودن آن شده است.

در احادیث، به وجود نسخ، تصریح شده است. امام علی(ع) در بیان زمینه پیدایش اختلاف نزد راویان و تقسیم چهارگانه آنان، دو بار به وجود نسخ در کنار تخصیص، اشاره می فرماید.[۱]امام صادق(ع) نیز با صراحت فرموده است:


حدیث هم مانند قرآن، نسخ می شود.


[۲]

و یا


برخی از احادیث، برخی دیگر را نسخ می کنند.


[۳]

آسیب پذیری حدیث از نَسخ، مانند آسیب پذیری آن از تأخیر بیان است. ممکن است ما از صدور حدیثِ ناسخ، آگاهی نیابیم و از این رو، به همان حدیث منسوخ، عمل کنیم و مطلبی را به پیشوایان دین نسبت دهیم که زمانی معتبر بوده و اکنون دیگر مقبول نیست. برای مقابله با این آسیب، باید افزون بر احادیث مشابه، احادیث مخالف و معارض را نیز گِرد آورد و میان آنها و حدیث مورد تحقیق، نسبت سنجی کرد.

گفتنی است، ادّعای نَسخ، پس از آن مقبول است که جمع میان دو حدیث، به گونه های دیگر، مانند تخصیص و تقیید، ممکن نباشد؛ زیرا نسخ، قاعده ای عمومی نیست و بیشتر فقهای شیعه، بسیاری از موارد ادّعایی نسخ را نپذیرفته اند. آنان معتقدند احکامی مانند وجوب پاسخ دادن به سلام هنگام نماز، تبدیل احرامِ حجّ اِفراد به عمره تمتّع،[۴]وجوب وضو گرفتن پس از خوردن گوشت شتر،[۵]جواز ازدواج موقّت،[۶]استحباب روزه دوشنبه و پنج شنبه در هر هفته[۷]و استحباب خضاب کردن، هیچ کدام نسخ نشده اند. نمونه ای که برخی فقیهان، آن را پذیرفته اند، حدیث ذیل به نقل از محمّد بن مسلم است که می گوید:


از امام صادق(ع)، در باره بیرون بردن گوشت قربانی از مِنا پرسیدم. فرمود: «ما پیش تر می گفتیم که به سبب نیاز مردم، نباید چیزی از آن جا خارج شود؛ امّا اکنون، مردم فراوان اند [و قربانی بسیار] و اشکالی در بیرون بردن آن نیست».


[۸]


  1. تقیه و توریه

تقیه، بیان نکردن حکمی، عمل نکردن به دستوری، یا گاه، اظهار گفتار و کرداری مخالف واقع، برای حفظ دین، یا جان گروندگان و حافظان آن و مصلحت هایی این گونه است. این شیوه ای عقلایی است که برای حفظ مصلحتی بزرگ تر، مصلحتی کوچک تر نادیده گرفته شود و قرآن نیز آن را تأیید کرده است.[۹]امامان(ع)، این روش را آیین خود و پدرانشان دانسته اند،[۱۰]تقیه را زره و سپر حفظ دین و ایمان خوانده،[۱۱]عمل به تقیه را موجب سربلندی مؤن می دیدند.[۱۲]این شیوه، گسترده و عمومی نیست،[۱۳]امّا موجب می شود حکم اصلی، پوشیده بماند و نیز برخی تعارض ها را با احادیثِ بیان کننده حکم حقیقی، ایجاد کند. راه حلّ کشف تقیه، تذکر ائمّه، یا راویان بزرگ و عالم به تقیه ای بودن حکم، یا یافتن احادیث متعارض است؛ تعارضی مستقر که جز به تقیه ای دانستن یک سوی آن، حل نمی شود. بر این پایه، لازم است تا احادیث متعدّد، مختلف و بویژه متعارض در موضوع مورد پژوهش را گِرد آوریم و فتوا و حکم چیره ای را بیابیم که امام(ع) از همراهی با آن، ناگزیر بوده است. برخی از احکام وضو و ارث، نمونه های قابل ارائه اند.

گفتنی است توریه، به معنای پوشاندن مقصود اصلی در متن هایی دارای چند مفهوم است و در لفّافه سخن گفتن نیز راه کاری بوده تا امامان(ع) از تعرّض حکومت ها، در امان بمانند، بی آن که ناگزیر از تقیه باشند. توریه، حدیث را به اجمال و ابهام می کشانَد و راه حلّ آن، همان گردآوری احادیث هم خانواده است. توریه در احادیث، فراوان نیست و از تقیه نیز کمتر است.


[۱]. ر. ک: ح ۲۶۰ الکافی: ج ۱ ص ۶۲ ح ۱.


[۲]. ر. ک: ح ۷۰۲.


[۳]. ر. ک: ح ۶۹۸.


[۴]. ر. ک: الخلاف: ج ۲ ص ۲۶۹.


[۵]. ر. ک: منتهی المطلب: ج ۱ ص ۲۲۷.


[۶]. ر. ک: نهایة المرام: ج ۱ ص ۲۲۱.


[۷]. ر. ک: مختلف الشیعة: ج ۳ ص ۵۰۵ از ابن جنید.


[۸]. الکافی: ج ۴ ص ۵۰۰ ح ۷. احادیث ناظر به این موضوع، در جوامع روایی و کتب فقهی موجود است (ر. ک: المحاسن: ج ۲ ص ۴۰ ؛ الکافی: ج ۴ ص ۵۰۱، السرائر: ج ۳ ص ۱۳۰ ؛ تذکرة الفقهاء: ج ۸ ص ۳۲۳: سَأَلتُهُ(ع)عَن إِخرَاجِ لُحُومِ الأضَاحِی مِن مِنی. فَقَالَ: «کنَّا نَقُولُ لاَ یخرَج مِنهَا شَی ءٌ لِحَاجَةِ النَّاسِ إِلَیهِ. فَأمَّا الیومَ فَقَد کثُرَ النَّاسُ فَلاَ بَأسَ بِإِخرَاجِهِ».


[۹]. ر. ک: نحل: آیه ۱۰۶ و آل عمران: آیه ۲۸.


[۱۰]. ر. ک: ح ۳۷۲.


[۱۱]. ر. ک: الکافی: ج ۱ ص ۲۲۰ ح ۱۴ و ح ۱۹.


[۱۲]. ر. ک: همان: ص ۲۱۷ ح ۱ و ۴.


[۱۳]. شیخ طوسی، از چهارده هزار روایت که در تهذیب الأحکام آورده، تنها حدود دویست روایت و یا گروه حدیثی را تقیه ای می داند که برخی هم احتمالی است. شیخ حرّ عاملی نیز از ۳۵ هزار گزارش وسائل الشیعة، تنها حدود چهارصد روایت را تقیه ای خوانده است.

پاسخگو : بخش پاسخ گویی پایگاه هفتاد و دو دال

۲۵ام مهر ۱۳۹۷ گوناگون

پرسش :

در سند احادیث، چه آسیب هایی ممکن است راه یافته باشد؟

پاسخ :

حدیث، ترکیبی از سند و متن است و برخی آسیب ها، مانند تصحیف و قلب و درج، دامنگیر هر دو بخش می شوند و برخی، ویژه یک بخش اند. آسیب های ویژه سند حدیث، به دو دسته قابل تقسیم اند: دسته نخست، مربوط به راویان و رجال واقع در سند و دسته دوم، در باره چگونگی ارتباط و اتّصال راویان با یکدیگر است.


  1. سستی حلقه های سند

حدیث، از طریق زنجیره نه چندان کوتاهی از راویان و نویسندگان به ما رسیده است و اعتبار و استواری این زنجیره، وابسته به اعتبار یکایک حلقه های آن است. اگر حتّی یک تن از افراد واقع در سند حدیث را نشناسیم، یا نزد پژوهشگر و بر مبنای از پیش پذیرفته اش، معتبر نباشد،[۱]آن گاه مجموع سند، دچار آسیب می شود و اعتبار کافی را ندارد. اشتراک نام یک راوی معتبر با یک راوی نامعتبر، یا تغییر نام او به نامی ناشناس، یا نامعتبر نیز از آسیب های رایج و جدّی در این عرصه است که در موارد فراوانی، با کمک دانش رجال و قواعد این علم در شناسایی اسامی مشترک، قابل حلّ است.

گفتنی است گاه نام راوی به گونه ای طرح می شود که در نگاه نخست، ناشناس به نظر می آید. در این حالت، اگر بتوانیم راوی را شناسایی کنیم و نام اصلی، یا مشهور او را بیابیم، زمینه داوری رجالی فراهم می آید و در غیر این صورت، حدیث، ضعیف السند می شود. برای نمونه، عنوان «ابو احمد اَزْدی» در اسناد در دسترس، بسیار کم کاربرد است؛ در حالی که این عنوان، کنیه «محمّد بن ابی عُمَیر»، از مشهورترین و موثّق ترین راویان شیعی است.[۲]

گاه نیز راوی را به عمد، به گونه ای ناشناس مطرح می کنند تا سندی ضعیف را معتبر، یا سندی صحیح را نامعتبر جلوه دهند. عالمان درایه، در بحث تدلیس، به این شگرد اشاره کرده و به آثار و احکام آن پرداخته اند.[۳]


  1. گسست حلقه های سند

حلقه های واقع در سند، راویانی با فاصله طبیعی میان دو نسل و بیشتر به شکل استاد و شاگرد هستند. هر گاه فاصله این حلقه ها بیشتر شود، یا جا به جایی میان آنها رخ دهد، زمینه تردید در درستی و پیوستگی حلقه ها پیش می آید. این تردید، برخاسته از احتمال وجود حلقه هایی ناپیدا، یا اشتباهِ راویان و کاتبان است که در این حالت، سند، به عنوان تکیه گاه حدیث، خود نااستوار می شود.

حدیث پژوهان، بر پایه جا و شمار این حلقه های ناپیدا، نام های گوناگونی به اسناد داده اند. اگر حلقه های آغازین سند، ناپیدا باشند، «معلّق» و اگر از میان سند، حلقه ای فرو افتاده باشد، «مُنقطع» است و اگر در حلقه منتهی به معصوم(ع)، گسستگی باشد، «مُرسَل» نام دارد.

گفتنی است اگر فاصله چندان زیاد باشد که احتمال ناپیدایی دستِ کم دو حلقه وجود دارد، حدیث را مُعضِل می نامند؛ زیرا بازآفرینی و یافتن همه حلقه های چنین سندی، مشکل است. ملاک نام گذاری در سه گونه پیشینِ، جا و محلّ گسستگی سند بود؛ امّا در حدیث مُعضِل، به شمارِ تعداد افتادگی های موجود در سند، نظر شده است؛ یعنی اگر دو حلقه پشت سر هم، یا بیشتر از سندی افتاده باشند، خواه از ابتدای سند، وسط یا انتهای آن، مُعضِل نامیده می شود.[۴]برای نمونه، در سندهای دو روایت زیر، فاصله بسیاری میان راوی و معصوم وجود دارد و وجود چند حلقه دیگر برای اتّصال زنجیره راویان به معصوم، ضرور است:


روایت اول:


عَلِی بنُ إِبراهِیمَ، عَن أبِیهِ عَنِ ابنِ أبِی عُمَیرٍ، عَن حَفصِ بنِ البَختَرِی رَفَعَهُ قالَ: کانَ أمِیرُالْمُؤِنِینَ(ع) یقُولُ: «رَوِّحُوا أنفُسَکم بِبَدِیعِ الحِکمَةِ فإنَّها تَکلُّ کما تَکلُّ الأبدانُ.


[۵]


علی بن ابراهیم از پدرش از ابن ابی عمیر از حفص بن بختری که سندش به معصوم(ع) رسانده است، گوید: امیر مؤمنان(ع) می فرماید: «با حکمت تازه، جان هایتان را استراحت بدهید؛ چرا که جان ها، همانند بدن، خسته می شوند».


روایت دوم:


عِدَّةٌ مِن أصحابِنا، عَن أحمَدَ بنِ محمّد بنِ خالِدٍ، عَن بَعضِ أصحابِهِ رَفَعَهُ قالَ: قالَ رَسُولُ اللّه (ص): «ما قَسَمَ اللَّهُ لِلعِبادِ شَیئاً أفضَلَ مِنَ العَقلِ فَنَومُ العاقِلِ أفضَلُ مِن سَهَرِ الجاهِلِ وَ…».


[۶]


جمعی از اصحاب از احمد بن محمّد بن خالد از برخی از یارانش، که سند خبر را به معصوم(ع) رسانده است، گوید: پیامبر خدا(ص) فرمود: «خداوند در میان بندگان خود، چیزی بهتر از عقل، تقسیم نکرده است. پس خواب عاقل، بهتر از بیداری جاهل است و… ».

در روایت اوّل، حَفْص، از یاران امام صادق(ع) و امام کاظم(ع) در میانه قرن دوم هجری، از امام علی(ع)در نیمه نخست قرن اوّل، حدیث نقل می کند و در حدیث دوم، احمد بن محمّد بن خالد، با فاصله زمانی بیش از دویست سال، از پیامبر اکرم(ص)روایت می کند که مسلّماً راویان بسیاری از این دو سند افتاده اند. البته ذکر الفاظی مثل «رفعه» و «بعض أصحابه»، مانع مُعضِل خواندن سند نیستند و صفت «مُعضِل» با بسیاری از صفات دیگر، قابل جمع است.


[۱]. برای نمونه، اگر وجود راوی غیر امامی واقع در سند را موجب ضعف بدانیم و رجال شناسان، یکی از حلقه ها را غیر امامی بخوانند، حدیث، ضعیف السند می شود.


[۲]. ر. ک: رجال النجاشی: ج ۲ ص ۲۰۴ ش ۸۸۸.


[۳]. انگیزه های تدلیس، متعدّد است ؛ مانند برملا نشدن ضعف راوی واقع در سند یا پنهان کردن افتادگی حلقه های سند.


[۴]. در محلّ و تعداد راویان ساقط در حدیث مُعضِل، اختلاف است ر. ک: المستدرکات، مامقانی: ج ۴ ص ۳۵۲.


[۵]. الکافی: ج ۱ ص ۴۸ ح ۱.


[۶]. همان: ص ۱۲ ح ۱۱.

پاسخگو : بخش پاسخ گویی پایگاه هفتاد و دو دال

۲۵ام مهر ۱۳۹۷ گوناگون

روایت «لَوْ عَلِمَ أبوذر مَا فِی قَلْبِ سَلْمَان لَقَتَلَهُ » تشریح شده است.


درآمد

می دانیم که ابوذر و سلمان، هر دو از یاران ارجمند پیامبر اکرم(ص) و از شخصیت های مهم صدر اسلام بوده اند. پیامبر(ص) میان ایشان عقد اخوت بسته و روابط خوبی میان ایشان برقرار بوده است. از این رو مفهوم بدوی روایت یاد شده، غریب می نماید و برای حل آن، تحلیل های مختلفی بیان شده اند.


اعتبار روایت

برخی این حدیث را بی اعتبار خوانده اند و به تضعیف آن پرداخته و متن حدیث را با داده های تاریخی در باره ی شخصیت سلمان و ابوذر، معارض دانسته اند. علامه مجلسی به نقل از سید مرتضی در الغرر والدرر چنین نقل کرده است:

به توفیق الهی پاسخ می دهیم که خبر مزبور چون از اخبار آحادی است که نه علمی می آورد و نه سینه ای را خنک می گرداند و همچنین مفهوم ظاهری اش با معلومات مسلم تنافی دارد مفهوم ظاهری آن را به آنچه مطابق حق است تأویل می کنیم؛ و چون معلوم و بدون تردید است که هر یک از سلمان و ابوذر برخوردار از سلامت نفس اند و هیچ یک از دیگری کینه و کدورتی در دل ندارد و اینکه از سر تباهکاری و نفاق به دین رخنه نکرده اند، پس با چنین علم بی تردیدی نمی توان باور کرد که پیامبر اکرم(ص) گواهی دهد که هر کدام از این دو اگر از درون دل دیگری آگاه شود، خونش را حلال بشمارد و او را بکشد.[۱]

گفتنی است سخن سید مرتضی اندکی ادامه دارد و او به توجیه معنایی نیز پرداخته که در بخش بعد می آید.

این رویکرد از سوی برخی محدّثان پذیرفته نشده است[۲]و با توجه به نقل روایت در سه منبع کهن: «بصائر الدرجات فی فضائل آل محمّد»، «الکافی» و «رجال الکشّی»، و اعتبار سند آن در بصائر الدرجات، مشکل را حل نمی کند. بویژه آن که برخی روایات مرتبط که به آنها اشاره خواهیم کرد، همسو با مضمون روایت اند.


وجوه معنایی

در صورت پذیرش حدیث و با توجه به احتمال های معنایی مطرح شده از سوی سید مرتضی و علامه مجلسی در شرح حدیث[۳]، می توان معانی ذیل را محتمل دانست:

الف ـ اگر ابوذر می دانست که در دل سلمان چه می گذرد و چه چیزهایی در سینه دارد، سلمان را می کشت. در این تفسیر، ابوذر، مرجع ضمیر مستتر «هو» در فعل «قتل» و سلمان، مرجع ضمیر بارز «ه» در «قتله» است. علت قتل نیز می تواند پندار نادرست ابوذر از دانسته های سلمان باشد. مثلا آنها را سحر بداند یا کفر و زندقه بخواند و از این رو سلمان را سزامند کشته شدن ببیند.

ب ـ اگر ابوذر از دانسته های سلمان، آگاه می شد، تاب نمی آورد و جان از کف می داد. در این تفسیر، مرجع ضمیر مسستتر «هو» در فعل «قتل»، علم سلمان و مرجع ضمیر بارز «ه»، ابوذر است. در این تفسیر، می توان قتل را حقیقی یا مجازی دانست. حقیقی مانند جان دادن همّام در پایان توصیف متقیان از سوی امیر مؤمنان(ع)؛ و مجازی به معنای جان به لب رسیدن که بیانگر نابرابری تحمل روحی ابوذر در سنجش با والایی روح و علم گرانسنگ سلمان است. شاید بتوان این معنا را مقصود سید مرتضی در توجیه این روایت دانست. سخن او را می آوریم:

از بهترین تأویل های گفته شده در باره این خبر این است که «ها» را در «قتله» به «مُطّلع» یعنی شخص آگاه شونده (ابوذر) بازگردانیم و نه «مُطّلع علیه» یعنی (سلمان)، شخصی که از درون او آگاه شده ایم. گویی این خبر می گوید اگر ابوذر از درون قلب سلمان آگاه شود و موافقت درون و برون او و شدت صمیمیش را به خود بداند احساس علاقه و شیفتگی اش به دوستی و یاری او چنان بالا می گیرد که این شیفتگی و علاقه وی را می کشد؛ یعنی جان او را به لب می رساند همچنان که می گویند فلانی هواخواه دیگری است و محبّتش به او وی را کشته یا جانش را تباه کرده است، یا جملاتی مانند این. در این صورت فایده این خبر ستایش هر دو نفر است و اینکه، پیامبر میان ابوذر و سلمان عقد اخوت بست و باطن هر یک در پاکی و صفا و صمیمیت مانند ظاهرشان است.[۴]


قرینه های معنای نخست

قرینه های معنای نخست، بیشترند که آنها را در دو دسته می آوریم:


الف ـ قرینه درونی، عبارت « ذکرت التقیة» در صدر حدیث است. این عبارت معلوم می دارد که سخن امام سجاد(ع) و تمثیل به سلمان و ابوذر در مقام تبیین ضرورت تقیه است. یعنی در جایی که سلمان باید از برادر دینی اش و کسی چونان ابوذر، تقیه کند، روشن است که از افراد فروتر، به دلیل اولویت باید تقیه کرد؛ هر چند گونه های تقیه متفاوت اند. به سخن دیگر، می توان این را گونه ای تقیه معرفتی دانست که نقل احادیث صعب و مستصعب را محدود می کند و برای هر کس، روا نمی شمرد. نکته ای که عبارت پایانی حدیث بدان اشاره دارد.


ب ـ قرینه بیرونی، احادیثی است که ناظر به علم سلمان و رابطه او با ابوذر هستند. علامه مجلسی آنها را قرینه ای برای تعیین همین معنا از روایت دانسته است. بخشی از متن آنها را می آوریم:

  1. حدیث نخست، خطبه سلمان است که در آن ماجرای مسلمان شدنش را توضیح داده و در پایان گفته است:


ای مردم، سخن مرا بشنوید و آن را دریابید که دانشی سترگ به من داده شده است. اگر شما را از همه آنچه می دانم با خبر کنم، گروهی خواهند گفت: دیوانه ام و گروهی دیگر می گویند: خدایا قاتل سلمان را بیامرز.


[۵]

  1. روایت دوم، روایت جابر از امام باقر(ع) در باره رابطه سلمان و ابوذر است:


ابوذر نزد سلمان رفت و دید دیگی را بر روی آتش گذاشته و چیزی می پزد. با هم مشغول صحبت شدند که ناگهان دیگ بر روی زمین، واژگون شد؛ امّا چیزی از خورش و چربی آن بر زمین نریخت. ابوذر سخت تعجّب کرد. سلمان دیگ را برداشت و دوباره به حالت اوّل برگرداند و به صحبت های خود ادامه دادند که بار دیگر، دیگ، برگشت و این بار نیز چیزی از خورش و چربی آن به زمین نریخت. ابوذر، وحشت زده از نزد سلمان، خارج شد و در حال فکر کردن بود که امیر مؤمنان(ع) را دید. امام(ع) فرمود: «ای ابوذر! چه شد که از خانه سلمان بیرون آمدی؟ و چرا هراسانی؟». ابوذر گفت: ای امیر مؤمنان! سلمان را دیدم که چنین و چنان کرد و من از کارهای او شگفت زده شدم. امیر مؤمنان(ع)فرمود: «ای ابوذر! اگر سلمان از چیزهایی که می داند، برایت بگوید، خواهی گفت: خدا رحمت کند قاتل سلمان را…! به راستی که سلمان، از ما اهل بیت است».


[۶]

  1. روایت سوم که آن را نیز کشی نقل کرده به گونه دیگری مؤید معنای برگزیده است:


ابو بصیر می گوید: شنیدم امام صادق(ع) می گوید: پیامبر خدا(ص) فرمود: ای سلمان، اگر علم تو بر مقداد عرضه شود، کافر می گردد. ای مقداد، اگر علم تو بر سلمان عرضه شود، کافر می گردد.


[۷]

شایان گفتن است که نسخه دیگری از متن حدیث اصلی، به جای«قتله» واژه «کفره» دارد.[۸]در این صورت روایت اخیر، تأیید کننده بهتری است.

اگر این معنا را بپذیریم، هر چند غرابت حدیث و استبعاد قتل ابوذر یا تکفیر وی نسبت به سلمان، همچنان باقی می ماند، اما می توان از رد روایت دست کشید و آن را از روایاتی دانست که سلمان را از دیگر اصحاب پیامبر(ص) جدا کرده و او را به اهل بیت ملحق می کنند. روایاتی که تنها مؤمنان آزموده شده را در کنار رسولان مرسل و فرشتگان مقرب، جای می دهند و توانایی حمل «امر صعب و مستصعب» را به ایشان منحصر می کنند. امری چندان صعب که از طاقت و ظرفیت بزرگانی چون مقداد و ابوذر نیز فراتر است.

درخور توجه اینکه صفّار و کلینی هر دو این حدیث را در باب «حدیثهم صعب مستصعب» آورده اند و بدین سان ذیل حدیث را قرینه تفسیر آن دانسته اند.[۹]


ر. ک:ج ۲ ص ۲ (حدیث ما سخت و دشواریاب است).


[۱]. بحار الأنوار: ج ۲۲ ص ۳۴۴.


[۲]. نفس الرحمان فی فضائل سلمان: ص ۲۶۰.


[۳]. ر. ک: مرآه العقول: ج ۴ ص ۳۱۵.


[۴]. به نقل از بحار الأنوار: ج ۲۲ ص ۳۴۴.


[۵]. رجال الکشّی: ج ۱ ص ۷۵ ح ۴۷.


[۶]. رجال الکشّی: ج ۱ ص ۷۵ ح ۴۷.


[۷]. رجال الکشّی: ج ۱ ص ۴۷ ح ۲۳.


[۸]. الوافی: ج ۱ ص ۱۱.


[۹]. الکافی: ج ۱ ص ۴۰۱ ح ۲ ؛ بصائر الدرجات: ص ۲۵ ح ۲۱.

۲۵ام مهر ۱۳۹۷ گوناگون

تقریبا از همان زمان که اینترنت به ایران وارد شد و گسترش یافت، موضوع فیلترینگ با هدف جلوگیری از دسترسی کاربران به وبگاه‌های مغایر با قوانین و سیاست‌های جمهوری اسلامی ایران و از سوی دیگر رواج VPN و فیلترشکن‌ نیز مطرح شد. اما فیلترینگ زمانی شکل جدی‌تری به خود گرفت که شبکه‌های اجتماعی و وب‌سایت‌هایی مانند فیس‌بوک، یوتیوب و توییتر فیلتر شدند.

به گزارش «هفتاد و دو دال»، تقریبا از همان زمان که اینترنت به ایران وارد شد و گسترش یافت، موضوع فیلترینگ با هدف جلوگیری از دسترسی کاربران به وبگاه‌های مغایر با قوانین و سیاست‌های جمهوری اسلامی ایران و از سوی دیگر رواج VPN و فیلترشکن‌ نیز مطرح شد. اما فیلترینگ زمانی شکل جدی‌تری به خود گرفت که شبکه‌های اجتماعی و وب‌سایت‌هایی مانند فیس‌بوک، یوتیوب و توییتر فیلتر شدند.

فیلترشکن‌ها مجموعه‌ای از روش‌ها و نرم‌افزارهای مختلف هستند که برای عبور از فیلتر از آن استفاده می‌شود. البته بعضی از فیلترشکن‌ها کاربرد امنیتی دارند، یعنی با عوض‌کردن آی‌پی آدرس فرد موردنظر، جلوی هک شدن را می‌گیرند. اما از طرفی بعضی از نرم‌افزارهایی که در قالب فیلترشکن عرضه می‌شوند، بدافزارهایی هستند که توسط مجرمان سایبری و جهت سوءاستفاده از کاربران ارائه شده‌اند.

درباره استفاده از فیلترشکن‌ها و موضع دولت با فیلترینگ، محمدجواد آذری جهرمی – وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات – پیش از این اظهار کرده بود: درست است که بسیاری از فیلترشکن‌ها خدمات ظاهری خوبی به کاربر ارایه می‌دهند و به همین دلیل کاربران به استفاده از آن‌ها علاقه‌مندند اما بنا به گزارش‌هایی که مراکز معتبر منتشر می‌کنند، این نوع نرم‌افزارها استفاده ضدامنیتی دارند و نوعی باج‌افزارند که به جمع‌آوری اطلاعات مشترکین اقدام می‌کنند و فراگیری و استفاده از فیلترشکن‌ها تبعات بسیار زیادی دارد.

وی با تاکید بر مضرات استفاده از فیلترشکن بیان کرده بود: امیدواریم مسئولانی که متصدی فیلترینگ هستند، به این موضوع توجه داشته باشند زیرا این مسئله یک تهدید بزرگ است. باید مردم را درباره استفاده از فیلترشکن توجیه کنیم تا آن‌ها با همراهی کنند. زیرا در هر تصمیمی اگر همراهی مردم نباشد، اثراتش مشابه اثرات کنونی و گستردگی باج‌افزارها می‌شود.

در هر حال اخیرا سردار کمال هادیان‌فر – رئیس پلیس فتای ناجا – بیان کرد حدود ۱۰ تا ۱۲ میلیون نفر از VPN و فیلترشکن‌ها استفاده می‌کنند.

این اظهارات در حالی است که ابوالحسن فیروزآبادی -رئیس مرکز ملی فضای مجازی- سال گذشته اظهار کرده بود طی دو سال گذشته استفاده از فیلترشکن به شدت کاهش یافته و در حال حاضر میزانی که از فیلترشکن استفاده می‌شود، کمتر از سه درصد ترافیک کشور است، اما استفاده از فیلترشکن در ماه‌های اخیر بسیار بیش‌تر شده و علت آن هم فیلتر شدن برخی از پیام‌رسان‌هایی است که در بین مردم رواج یافته بود.

۲۵ام مهر ۱۳۹۷ گوناگون

مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی گفت: درگیری در منطقه سولگرد خراسان شمالی منجر به شهید شدن یک محیط بان شد.

به گزارش «هفتاد و دو دال»، مدیرکل حفاظت محیط زیست خراسان شمالی گفت: درگیری در منطقه سولگرد خراسان شمالی منجر به شهید شدن یک محیط بان شد.

علی اصغر مطهری با اشاره به این‌که بامداد امروز در منطقه سولگرد خراسان شمالی که جزئی از پارک ملی گلستان است میان شکارچیان و محیط بان‌ها درگیری به وجود آمد، افزود: طی این درگیری سه نفر از محیط بان ها زخمی و یک نفر از آن ها نیز شهید شدند.

وی با بیان این‌که محیط بان‌ها متعلق به استان گلستان بوده‌اند، ادامه داد: محیط بان‌های زخمی بیمارستان پورسینای آشخانه منتقل و در حال مداوا هستند.

مطهری تعداد شکارچیان را هفت تا هشت و تعداد محیط بان‌ها را چهار نفر اعلام کرد و ادامه داد: این افراد محیط بان‌ها را مورد ضرب و شتم قرار داده و یک نفر را نیز با شلیک تیر مستقیم به شهادت رساندند.

وی تصریح کرد: تمامی شکارچیان متواری شده‌اند و پیگیری‌های لازم برای دستگیری آن ها در حال انجام است.

گفتنی است بیشتر گستره پارک در استان گلستان، حدود ۳۴ درصد آن در خراسان شمالی و بخشی هم در استان سمنان قرار دارد.

۲۵ام مهر ۱۳۹۷ گوناگون

شیخ «عادل الکلبانی» امام جماعت مسجد جامع «المحیسن» در شمال شرق ریاض از سوی مقام های امنیتی سعودی به صورت خودسرانه ممنوع السفر شده است.

به گزارش «هفتاد و دو دال»، منابع مخالف عربستان از اعمال محدودیت برای امام یکی از مساجد جامع ریاض و ممنوع السفر شدن وی خبر می دهند.

صفحه توئیتری حساب زندانیان عقیدتی سعودی موسوم به «معتقلی الرای» گزارش کرد که شیخ «عادل الکلبانی» امام جماعت مسجد جامع «المحیسن» در شمال شرق ریاض از سوی مقام های امنیتی سعودی به صورت خودسرانه ممنوع السفر شده است.

خبر ممنوع السفر شدن الکلبانی همزمان با آن صورت می گیرد که عربستان به عنوان متهم ردیف اول پرونده ناپدید شدن «خاشقچی» در کنسولگری این کشور در استانبول ترکیه مطرح است.

گفتنی است «عادل بن سالم الکلبانی» شیخ سیه‌چرده درشت‌هیکل ساختارشکن وهابی، اولین امام‌جماعت آفریقایی‏‌تبار مسجدالحرام است که از «رأس‌الخیمه» به عربستان سعودی مهاجرت کرده است.

او در محافل فرهنگی عربستان به فقدان وزن علمی و نداشتن آگاهی‌های كافی مشهور بوده و به لحاظ شخصیتی، یك فرد متزلزل و فرصت‏‌طلب قلمداد می‌شود.

کلبانی از دوستان و هم‌فكران نزدیك «اسامه بن‌لادن» است و در دهه هشتاد میلادی به منظور همراهی با بن‌لادن به افغانستان هم سفر كرد اما پس از آنکه از سوی وزارت كشور سعودی جذب شد از طرفداران حاكمیت گردید. وی دو همسر و حداقل ۱۲ فرزند دارد.

۲۵ام مهر ۱۳۹۷ گوناگون

آیت الله سید علی سیستانی به سوالاتی درباره خرید و فروش و ساخت آلات موسیقی پاسخ دادند.

به گزارش «هفتاد و دو دال»، دفتر آیت الله العظمی «سید علی سیستانی» در نجف اشرف برخی استفتاها درباره فروش آلات موسیقی را منتشر شد.

این استفتاها و پاسخ آیت الله سیستانی به شرح ذیل است؛

سوال: آلات موسیقی مختلفی وجود دارند که در زمینه های مختلف بکار می روند، حکم خرید و فروش یا ساخت یا تجارت با این آلات چیست؟

پاسخ: تجارت و خرید و فروش آلات لهو و لعب شرعا حرام است و این مساله درباره ساخت و دریافت اجرت نیز صدق می کند.

سوال: حکم فروش آلات لهوی که حرام هستند، چیست؟

پاسخ: فروش آلات لهو حرام است اما آلاتی که به صورت مشترک استفاده می شوند یعنی گاهی در مسائل حرام و گاهی در مسائل حرام مورد استفاده قرار می گیرند ولی در عرف چنین تلقی می شوند که استفاده از آنها در راه حرام نیست همانند رادیو و ضبط صوت و دستگاه ویدئو و تلویزیون که در هر دو مورد بکار گرفته می شوند، خرید و فروش آنها جایز است.

اما کسانی که اطمینان ندارند، می توانند از آنها را فقط در راه حلال استفاده کنند یا اینکه فردی برای استفاده نامشروع آنها را استفاده می کند، خرید و استفاده برای این افراد حرام است.